Sozcukte Yapi — ALES Konu Anlatımı

ALES Sözel · Dil Bilgisi · konu anlatımı, formüller ve çözümlü örnekler.

Konu Anlatımı

1. Kök

Kök, bir sözcüğün anlamlı en küçük parçasıdır; daha küçük parçaya bölündüğünde anlamını yitirir. Kök, sözcüğün başında yer alır ve sözcüğü oluşturan tüm eklerden arta kalan bölümdür.

Bulma yöntemi: Sözcükteki ekleri tek tek attığınızda geriye kalan, anlamlı en küçük parça köktür. Örnek: gözlükçülük → gözlük-çü-lük → ekleri atınca geriye göz kalır.

Türkçede iki tür kök vardır:

a) İsim (Ad) Kökü

Varlık, kavram, durum vb. bildiren; fiil olmayan köklerdir. Kökün sonuna "-mek / -mak" mastar eki getirilemiyorsa isim köküdür.

Not: İsim soylu kökler (ad, sıfat, zamir, zarf, edat, bağlaç, ünlem) genel olarak "isim kökü" başlığı altında değerlendirilir.

b) Fiil (Eylem) Kökü

İş, oluş, hareket bildiren köklerdir. Kökün sonuna "-mek / -mak" mastar eki getirilebiliyorsa fiil köküdür.

Sesteş (Eş Sesli) Kökler

Bazı kökler hem isim hem fiil olabilir. Anlama ve cümledeki kullanıma göre tür belirlenir:

• boya → "boya" (isim: boya kutusu) / "boya-mak" (fiil)
• yağ → "yağ" (isim: zeytinyağı) / "yağ-mak" (fiil: yağmur yağıyor)
• eski → "eski" (isim/sıfat) / "eski-mek" (fiil)
• gül → "gül" (isim: çiçek) / "gül-mek" (fiil)
• kuru → "kuru" (isim/sıfat) / "kuru-mak" (fiil)
• barış → "barış" (isim) / "barış-mak" (fiil)

2. Ekler

Ekler, köke veya gövdeye eklenerek yeni sözcükler türeten ya da sözcüğe çeşitli görevler/anlamlar katan parçalardır. İki ana türü vardır.

a) Yapım Ekleri

Kökün veya gövdenin anlamını değiştirir, ondan yeni bir sözcük türetir. Sözcüğün türünü değiştirebilir. Yapım eki alan sözcük türemiş olur.

Dört tipi vardır:

1) İsimden isim yapan ekler: İsim köküne gelir, yeni isim türetir. - göz → göz-lük, kömür → kömür-lük, kitap → kitap-çı, su → su-suz, çocuk → çocuk-luk

2) İsimden fiil yapan ekler: İsim köküne gelir, fiil türetir. - su → su-la-mak, kan → kan-a-mak, yaş → yaş-ar-mak, gül → gül-ümse-mek, az → az-al-mak

3) Fiilden isim yapan ekler: Fiil köküne gelir, isim türetir. - sev → sev-gi, yaz → yaz-ı, gör → gör-üntü, bil → bil-gi, sar → sar-gı, gel → gel-ir

4) Fiilden fiil yapan ekler: Fiil köküne gelir, yeni fiil türetir. - yaz → yaz-dır-mak, gör → gör-üş-mek, sev → sev-il-mek, koş → koş-tur-mak, gül → gül-dür-mek

b) Çekim Ekleri

Kökün veya gövdenin anlamını değiştirmez, yeni sözcük türetmez. Sözcüğe yalnızca cümle içinde görev, kişi, sayı, zaman, durum gibi bilgiler katar. Çekim eki alan sözcüğün yapısı değişmez.

Başlıca çekim ekleri:

Altın kural: Yapım eki türünü değiştirir/yeni sözcük yapar; çekim eki yalnızca görev yükler. Çekim eki sözcüğü sözlükte yeni bir madde başı yapmaz.

3. Gövde

Bir isim veya fiil köküne yapım eki getirilmesiyle oluşan, türemiş yeni yapıya gövde denir. Gövde de tıpkı kök gibi yeni yapım ekleri ve çekim ekleri alabilir.

• göz (kök) + lük (yapım eki) → gözlük (isim gövdesi)
• gözlük (gövde) + çü (yapım eki) → gözlükçü (yeni gövde)
• su (kök) + la (yapım eki) → sula- (fiil gövdesi) → sula-mak

Kısaca: Kök + yapım eki = gövde. Sözcükte yapım eki varsa o sözcüğün bir gövdesi vardır.

4. Yapısına Göre Sözcükler

a) Basit Sözcük

Yalnızca kök hâlinde olan ya da yalnızca çekim eki almış sözcüklerdir. Yapım eki almazlar.

• kitap, ev, göz, gel-mek
• kitap-lar, ev-de, göz-üm, geldi-m (çekim eki almışlar ama hâlâ basit)

Dikkat: Çekim eki sözcüğü türemiş yapmaz! "Evlerimizden" sözcüğü uzun olmasına rağmen yalnızca çekim eki aldığından basit yapılıdır (ev-ler-imiz-den).

b) Türemiş Sözcük

Köke en az bir yapım eki getirilerek oluşturulan sözcüklerdir. (Üzerine çekim eki de gelebilir.)

• göz-lük, sev-gi, su-la-mak, bil-gi-li, yaz-ı-cı-lar
• kalem-lik, çalış-kan, gör-üş-tü (gör-üş = türemiş; -tü çekim)

c) Birleşik Sözcük

En az iki sözcüğün birleşip kaynaşarak yeni bir kavramı karşıladığı sözcüklerdir.

Oluşum yolları: - Ses olayı/kaynaşma ile: kahve + altı → kahvaltı, ne + için → niçin, cuma + ertesi → cumartesi, pazar + ertesi → pazartesi, sütlü + aş → sütlaç - Anlam kayması ile (deyim aktarması): hanımeli (bitki), aslanağzı (çiçek), imambayıldı (yemek), kuşburnu, devetabanı - İki ismin birleşmesiyle: buzdolabı, ateşböceği, gökyüzü, başöğretmen - Birleşik fiiller: hissetmek, kaybolmak, terk etmek, yardım etmek (kurallı/yardımcı fiille)

5. Fiilimsi Ekleri (Temel)

Fiilden türeyip cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklere fiilimsi denir. Fiilimsi ekleri yapım ekidir (fiilden isim/sıfat/zarf türetir), bu yüzden fiilimsi alan sözcükler türemiştir. Üç gruba ayrılır.

a) İsim-Fiil (Mastar) Ekleri: -mak/-mek, -ma/-me, -ış/-iş

Fiili isim hâline getirir; iş/oluş adı bildirir. - oku-mak güzeldir. → "okumak" iş adı - gel-me, koş-ma, bak-ış, gül-üş

b) Sıfat-Fiil (Ortaç) Ekleri: -an/-en, -ası/-esi, -mez/-maz, -ar/-er, -dik/-dik, -ecek/-acak, -miş/-mış

Fiili sıfatlaştırır; bir varlığı niteler. - gel-en adam, oku-yan öğrenci, bak-acak kişi, geç-miş günler, tanı-dık yüz

c) Zarf-Fiil (Ulaç/Bağ-Fiil) Ekleri: -ip/-ıp, -arak/-erek, -ince/-ınca, -ken, -madan/-meden, -dıkça, -alı/-eli, -e...-e

Fiili zarflaştırır; eylemi durum/zaman/koşul yönünden belirtir. - gül-erek konuştu, eve gel-ince aradı, koş-up geldi, yemek yi-meden çıktı

Önemli: Fiilimsiler yapım eki olduğundan, fiilimsi içeren sözcükler türemiş sayılır.

Önemli Kurallar ve İpuçları

Yapım Eki / Çekim Eki Ayrımı Tablosu

Hatırlatıcı İpuçları

• Ek dizilimi kuralı: Bir sözcükte ekler şu sırayı izler → Kök + Yapım Eki + Çekim Eki. Yani çekim ekinden sonra yapım eki gelmez. (İstisna küçük gruplar olsa da ALES düzeyinde bu kural yeterlidir.)
• Çekim eki sözcüğü türemiş yapmaz. "Kitaplarımızdan" gibi uzun bir sözcük tamamen çekim ekiyle dolu olabilir ve hâlâ basit yapılıdır.
• Kökü bulurken bütün ekleri (çekim + yapım) atıp anlamlı en küçük parçayı yakalayın.
• Fiil kökü mü isim kökü mü? Köke "-mek/-mak" ekleyin. Anlamlıysa fiil, değilse isimdir.
• Fiilimsi ekleri yapım ekidir → fiilimsi varsa sözcük türemiştir.
• Birleşik sözcükler bitişik yazılır; ayrı yazılan tamlamalar (örn. "kapı kolu") birleşik sözcük sayılmaz.

Çözümlü Örnekler

Örnek 1: Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapı bakımından ötekilerden farklıdır? A) gözlükçü B) kalemlik C) kitaplar D) sevgili E) çalışkan

Çözüm: A, B, D, E sözcükleri yapım eki almış türemiş sözcüklerdir (göz-lük-çü, kalem-lik, sev-gi-li, çalış-kan). C'deki "kitaplar" yalnızca çoğul (çekim) eki almıştır, yapım eki yoktur; bu nedenle basit yapılıdır ve diğerlerinden farklıdır. Doğru Cevap: C

Örnek 2: "Evlerimizden" sözcüğü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur? A) Türemiş bir sözcüktür. B) Yapım eki almıştır. C) Birleşik sözcüktür. D) Yalnızca çekim ekleri almış basit sözcüktür. E) Gövdesi vardır.

Çözüm: Sözcüğü ayıralım: ev-ler-imiz-den. "-ler" çoğul eki, "-imiz" iyelik eki, "-den" hâl eki → hepsi çekim ekidir. Yapım eki olmadığından sözcük türememiş, basit kalmıştır. Doğru Cevap: D

Örnek 3: Aşağıdaki altı çizili sözcüklerden hangisinin kökü fiildir? A) taşlık B) gözlükçü C) yazıcı D) kitapçı E) susuz

Çözüm: Köke "-mek/-mak" getirelim: taş-mak? (taşmak fiili var ama "taşlık"taki kök "taş" isimdir), göz-mek (X), yaz-mak (✓), kitap-mak (X), su-mak (X). "Yazıcı" sözcüğünün kökü yaz- fiilidir (yaz-mak). Doğru Cevap: C

Örnek 4: Aşağıdaki sözcüklerden hangisi birleşik yapılıdır? A) yorgunluk B) bilgisayar C) gözlemci D) anlayış E) öğretmen

Çözüm: A (yorgun-luk), C (göz-le-m-ci), D (anla-y-ış), E (öğret-men) türemiş sözcüklerdir. B "bilgisayar" → "bilgi + sayar" iki sözcüğün birleşmesinden oluşmuş birleşik sözcüktür. Doğru Cevap: B

Örnek 5: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde isim-fiil (mastar) kullanılmıştır? A) Gülerek odaya girdi. B) Yüzmek onun en sevdiği spordu. C) Gelen misafirler salona alındı. D) Eve gelince beni aradı. E) Çalışan kazanır.

Çözüm: "Gülerek" zarf-fiil, "gelen/çalışan" sıfat-fiil, "gelince" zarf-fiildir. B'deki yüz-mek "-mek" isim-fiil eki almıştır ve cümlede iş adı (özne) görevindedir. Doğru Cevap: B

Örnek 6: "Sevgi" sözcüğündeki "-gi" eki ile aynı işlevde ek alan sözcük aşağıdakilerden hangisidir? A) kömürlük B) susuz C) bilgi D) kitaplık E) çocuklar

Çözüm: "Sev-gi"deki "-gi" eki, fiilden isim yapan yapım ekidir. "Bil-gi" sözcüğündeki "-gi" de aynı şekilde fiil kökü "bil-" üzerine gelen fiilden isim yapma ekidir. Diğerleri isimden isim yapan eklerdir veya çekim ekidir (çocuk-lar). Doğru Cevap: C

Örnek 7: Aşağıdaki altı çizili eklerden hangisi yapım eki değildir? A) gözlük B) sevgi C) evler D) bilgili E) susuz

Çözüm: A, B, D, E sözcüklerindeki ekler yeni sözcük türeten yapım ekleridir. C'deki "-ler" çoğul ekidir; yeni sözcük türetmez, yalnızca sayı bildirir → çekim ekidir. Doğru Cevap: C

Örnek 8: Aşağıdaki sözcüklerin hangisinde hem yapım hem çekim eki birlikte kullanılmıştır? A) kalem B) evler C) gözlükçülerimiz D) su E) gel

Çözüm: A, D, E köktür; B yalnızca çekim eki (evler) almıştır. C'yi ayıralım: göz-lük-çü (yapım ekleri) -ler-imiz (çekim ekleri). Hem yapım hem çekim eki bulunan tek sözcük budur. Doğru Cevap: C

Örnek 9: "Tanıdık yüz beni gülümsetti." cümlesindeki "tanıdık" sözcüğü için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir? A) Basit yapılıdır. B) İsim kökünden türemiştir. C) Sıfat-fiildir, türemiştir. D) Birleşik sözcüktür. E) Yalnızca çekim eki almıştır.

Çözüm: "Tanı-dık" sözcüğü fiil kökü "tanı-" üzerine -dık sıfat-fiil eki almıştır ve "yüz"ü niteleyen sıfat görevindedir. Fiilimsi eki yapım eki olduğundan sözcük türemiştir. Doğru Cevap: C