Cumlenin Ogeleri — ALES Konu Anlatımı

ALES Sözel · Dil Bilgisi · konu anlatımı, formüller ve çözümlü örnekler.

Konu Anlatımı

1. Temel Ögeler

a) Yüklem

Cümlede yargı bildiren, iş, oluş, hareket ya da durumu anlatan ögeye yüklem denir. Yüklem cümlenin en temel ögesidir; çünkü tek başına yüklemden bile cümle kurulabilir.

Önemli: Ögeleri bulmaya her zaman yüklemden başlanır. Önce yüklem bulunur, sonra diğer ögeler yükleme sorular sorularak belirlenir.

Yüklem; çekimli bir fiil olabileceği gibi, ek fiil almış bir isim ya da isim soylu kelime de olabilir.

• Çocuklar bahçede top oynuyor. (fiil yüklem)
• Bu kitap gerçekten çok güzeldi. (isim + ek fiil = isim yüklem)
• Sınavdaki en zor soru buydu. (isim yüklem)

Yüklem, bir kelime grubu da olabilir:

• Onun en büyük hayali doktor olmaktı.
• Bütün gün yaptığı tek şey kitap okumaktı.

Not: "Yüklem nedir?" diye sorulmaz; yüklem doğrudan yargının bulunduğu ögedir. Diğer tüm ögeler yükleme sorulan sorularla bulunur.

b) Özne

Cümlede yüklemin bildirdiği işi, oluşu, hareketi yapan ya da durumu yaşayan ögeye özne denir. Özne; yükleme "Kim?" ya da "Ne?" sorularından biri sorularak bulunur.

• Ahmet sabah erkenden işe gitti. (Giden kim? → Ahmet)
• Yağmur bütün gece yağdı. (Yağan ne? → Yağmur)

Özne çeşitleri:

• Gerçek özne: Açıkça cümlede yer alan öznedir.
• Öğretmen soruları tahtaya yazdı.
• Gizli özne: Cümlede açıkça bulunmayan, yüklemin çekiminden anlaşılan öznedir.
• Sabah erken kalktım. (Kim kalktı? → ben → gizli özne)
• Akşam bize gelecekler. (Kim gelecek? → onlar → gizli özne)

Dikkat: Özneyi bulurken sorulan "Ne?" sorusu ile nesneyi bulurken sorulan "Ne?" sorusunu karıştırmamak gerekir. Özne işi yapandır; nesne işten etkilenendir.

2. Yardımcı Ögeler

a) Nesne

Yüklemin bildirdiği işten etkilenen ögeye nesne denir. Nesne yalnızca geçişli fiillerde bulunur (öznenin yaptığı işi başka bir varlık üzerine aktaran fiiller). Nesne ikiye ayrılır:

Belirtili Nesne: Yükleme "Kimi?" ya da "Neyi?" sorusu sorularak bulunur. Belirtme hâl eki (-i, -ı, -u, -ü) alır.

• Annem çorbayı tezgâha bıraktı. (Ne bıraktı? → Neyi bıraktı? → çorbayı)
• Öğretmen Ali'yi tahtaya kaldırdı. (Kimi kaldırdı? → Ali'yi)

Belirtisiz Nesne: Yükleme "Ne?" sorusu sorularak bulunur. Belirtme hâl eki almaz (yalın hâldedir).

• Annem mutfakta çorba pişiriyor. (Ne pişiriyor? → çorba)
• Kardeşim odasında kitap okuyor. (Ne okuyor? → kitap)

Püf noktası: "Ne?" sorusunun cevabı yalın hâlde ise belirtisiz nesne, "-i" hâl eki almışsa ya da "Neyi?" sorusunun cevabıysa belirtili nesnedir.

b) Dolaylı Tümleç (Yer Tamlayıcısı)

Yüklemin yöneldiği, bulunduğu ya da çıktığı yeri/durumu belirten ögeye dolaylı tümleç denir. Yükleme "Kime? Kimden? Kimde? Neye? Neyde? Neyden? Nereye? Nerede? Nereden?" soruları sorularak bulunur.

Dolaylı tümleç, yönelme (-e, -a), bulunma (-de, -da), ayrılma (-den, -dan) hâl eklerinden birini alır.

• Akşam eve geç geldim. (Nereye geldim? → eve) → yönelme
• Çocuklar bahçede oynuyor. (Nerede oynuyor? → bahçede) → bulunma
• Misafirler İstanbul'dan geldi. (Nereden geldi? → İstanbul'dan) → ayrılma

Dikkat: "Nasıl? Niçin? Ne zaman?" sorularının cevabı dolaylı tümleç değil, zarf tümlecidir. Sadece yer-yön ve yönelme bildiren ekli kelimeler dolaylı tümleç olur.

c) Zarf Tümleci

Yüklemi; zaman, durum (nasıl), sebep, miktar, yön, koşul bakımından tamamlayan ögeye zarf tümleci denir. Yükleme "Ne zaman? Nasıl? Niçin? Neden? Ne kadar? Ne ile? Hangi yöne?" soruları sorularak bulunur.

• Tören akşam başlayacak. (Ne zaman? → akşam) → zaman
• Çocuk sessizce içeri girdi. (Nasıl girdi? → sessizce) → durum
• Hastalıktan okula gelemedi. (Niçin/neden gelemedi? → hastalıktan) → sebep
• Bugün çok yoruldum. (Ne kadar yoruldum? → çok) → miktar

Önemli ayrım: "Niçin/neden?" sorusu zarf tümlecini bulur. "-den" eki almış olsa bile, eğer sebep bildiriyorsa zarf tümlecidir (örn. "Yorgunluktan uyuyakaldı."). Yer bildiriyorsa dolaylı tümleçtir.

3. Cümle Çeşitleri

Cümleler farklı ölçütlere göre sınıflandırılır.

a) Yükleminin Türüne Göre

• Fiil (eylem) cümlesi: Yüklemi çekimli bir fiil olan cümledir.
• Öğrenciler sınava çalışıyor.
• İsim (ad) cümlesi: Yüklemi ek fiil almış isim ya da isim soylu kelime olan cümledir.
• Bu film gerçekten çok etkileyiciydi.

b) Yükleminin Yerine Göre

• Kurallı (düz) cümle: Yüklemi sonda olan cümledir.
• Çocuklar bahçede oynuyor.
• Devrik cümle: Yüklemi sonda olmayan cümledir.
• Oynuyor çocuklar bahçede.

c) Anlamına Göre

• Olumlu cümle: Yargının gerçekleştiğini bildirir.
• Dersi anladım.
• Olumsuz cümle: Yargının gerçekleşmediğini bildirir.
• Dersi anlamadım.
• Soru cümlesi: Soru anlamı taşır.
• Dersi anladın mı?
• Ünlem cümlesi: Sevinç, korku, şaşkınlık gibi duyguları bildirir.
• Ne güzel bir gün!

Dikkat: Bir cümle biçimce olumlu olduğu hâlde anlamca olumsuz olabilir: "Sınavı geçersem ne yapayım." (Geçmeyeceğini düşünüyor → anlamca olumsuz)

d) Yapısına Göre

Yapısına göre cümleler, içerdikleri yargı (yüklem) sayısına ve bağlanış biçimlerine göre incelenir.

• Basit cümle: Tek yüklemi (tek yargısı) olan, içinde yan cümlecik bulunmayan cümledir.

• Çocuklar bahçede top oynuyor.

• Birleşik cümle: İçinde bir temel cümle ve ona bağlı en az bir yan cümlecik bulunan cümledir. Yan cümlecik genellikle fiilimsi (isim-fiil, sıfat-fiil, zarf-fiil) ile kurulur.

• Eve gelince sana haber veririm. (zarf-fiille kurulu yan cümlecik)
• Çalışan öğrenci başarılı olur. (sıfat-fiille kurulu yan cümlecik)
• Şartlı (koşul) birleşik cümle: Çok çalışırsan kazanırsın.

• İç içe birleşik cümle: "Gelmiyorum." dedi.

• Sıralı cümle: Tek başına anlam ve yargı taşıyabilen birden çok cümlenin virgül ya da noktalı virgülle birbirine bağlanmasıyla oluşan cümledir.

• Kapıyı açtı, içeri girdi, çantasını masaya bıraktı.

• Bağlı cümle: Birden çok cümlenin bağlaçlarla (ve, ama, fakat, çünkü, ki, oysa vb.) birbirine bağlanmasıyla oluşan cümledir.

• Çok yoruldu ama hiç şikâyet etmedi.
• Erken çıktık çünkü trafiğe yakalanmak istemedik.

Önemli Kurallar ve İpuçları

1. Ögeleri bulmaya her zaman yüklemden başlayın. Önce yüklem, sonra özne, sonra diğer ögeler bulunur.
2. Soruyu daima yükleme yöneltin. "Kitabı kim okudu?" değil, "Okudu → kim?" mantığıyla ilerleyin.
3. Bir öge tek kelime olabileceği gibi bir kelime grubu da olabilir. Öge bölünmez; tamlama ya da kelime grubu bir bütün olarak değerlendirilir.
4. Bağlaçlar (ve, ama, çünkü…), ünlemler ve cümle dışı unsurlar öge sayılmaz. Bunlar "cümle dışı öge"dir.
5. Aynı cümlede aynı türden birden fazla öge bulunabilir (örneğin iki zarf tümleci).

Öge Bulma Soruları Tablosu

Çözümlü Örnekler

Örnek 1: "Yorgun öğrenciler dün akşam okuldan eve geç döndüler." cümlesinde aşağıdaki ögelerden hangisi yoktur?

A) Özne B) Nesne C) Dolaylı tümleç D) Zarf tümleci E) Yüklem

Çözüm: Yüklem: "döndüler". Özne: "yorgun öğrenciler" (kim döndü?). "Dün akşam" → ne zaman? (zarf tümleci). "Okuldan" → nereden? (dolaylı tümleç). "Eve" → nereye? (dolaylı tümleç). "Geç" → nasıl? (zarf tümleci). Cümlede nesne yoktur (yükleme "neyi/ne" sorusu cevap bulmaz; fiil geçişsizdir). Doğru cevap: B

Örnek 2: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde belirtili nesne vardır?

A) Bahçeye yeni çiçekler ektik. B) Mektubu dün postaya verdim. C) Çocuklar parkta koşuyor. D) Sabahları erken kalkarım. E) Yağmur akşama kadar yağdı.

Çözüm: Belirtili nesne "-i" hâl eki alır ve "Neyi/Kimi?" sorusuna cevap verir. B'de "mektubu" → Neyi verdim? → mektubu (belirtili nesne). A'da "çiçekler" belirtisiz nesnedir (yalın). C, D, E'de nesne yoktur. Doğru cevap: B

Örnek 3: "Öğretmen, sınav sonuçlarını öğrencilere sabah açıkladı." cümlesinde altı ögeden hangisi dolaylı tümleçtir?

A) Öğretmen B) sınav sonuçlarını C) öğrencilere D) sabah E) açıkladı

Çözüm: Yüklem: "açıkladı". Özne: "öğretmen" (kim açıkladı?). "Sınav sonuçlarını" → neyi? (belirtili nesne). "Öğrencilere" → kime? (dolaylı tümleç). "Sabah" → ne zaman? (zarf tümleci). Doğru cevap: C

Örnek 4: Aşağıdaki cümlelerin hangisi devrik cümledir?

A) Çocuklar bahçede oynuyordu. B) Geliyorum birazdan yanına. C) Yağmur sabaha kadar yağdı. D) Annem yemek pişiriyor. E) Sınava iyi hazırlandık.

Çözüm: Devrik cümlede yüklem sonda değildir. B'de yüklem "geliyorum" başta yer alır; diğerlerinde yüklem sondadır. Doğru cevap: B

Örnek 5: "Çok çalışırsan bu sınavı rahatlıkla kazanırsın." cümlesinin yapısı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Basit cümle B) Sıralı cümle C) Bağlı cümle D) Birleşik (şartlı) cümle E) İsim cümlesi

Çözüm: Cümlede "çalışırsan" şart kipiyle çekimlenmiş bir yan cümlecik, "kazanırsın" temel cümlecik bulunur. Şart kipinin yan cümlecik olarak temel cümleye bağlanmasıyla şartlı birleşik cümle oluşur. Doğru cevap: D

Örnek 6: "Kapıyı açtı, ışıkları yaktı, çantasını masaya bıraktı." cümlesi yapısına göre nedir?

A) Basit cümle B) Bağlı cümle C) Sıralı cümle D) Birleşik cümle E) Devrik cümle

Çözüm: Üç ayrı yargı (açtı / yaktı / bıraktı) virgülle birbirine bağlanmış, herhangi bir bağlaç kullanılmamıştır. Bu nedenle cümle sıralı cümledir. (Bağlaç olsaydı bağlı cümle olurdu.) Doğru cevap: C

Örnek 7: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde özne bir kelime grubudur?

A) Ali sınavı kazandı. B) Yaşlı ve yorgun adam kenara çekildi. C) Yağmur durmadan yağıyordu. D) Öğrenciler dağıldı. E) Kuşlar göçtü.

Çözüm: B'de "yaşlı ve yorgun adam" birden fazla kelimeden oluşan bir kelime grubudur ve özne görevindedir (kim çekildi?). Diğerlerinde özne tek kelimedir. Doğru cevap: B

Örnek 8: "Trafik sıkıştığı için toplantıya geç kaldık." cümlesinde "toplantıya" sözcüğü hangi ögedir?

A) Özne B) Belirtili nesne C) Belirtisiz nesne D) Dolaylı tümleç E) Zarf tümleci

Çözüm: Yüklem: "geç kaldık". "Toplantıya" → neye/nereye geç kaldık? → toplantıya. Yönelme hâl eki (-a) almış ve "Neye?" sorusuna cevap vermiştir; bu nedenle dolaylı tümleçtir. ("Geç" → nasıl? zarf tümleci; "trafik sıkıştığı için" → niçin? sebep bildiren zarf tümleci/yan cümlecik.) Doğru cevap: D

Örnek 9: Aşağıdaki cümlelerin hangisi yükleminin türüne göre isim cümlesidir?

A) Çocuklar parkta oynuyor. B) Bu konu oldukça önemliydi. C) Annem yemek pişirdi. D) Trenler geç kalktı. E) Misafirler akşam geldi.

Çözüm: İsim cümlesinde yüklem, ek fiil almış bir isim ya da isim soylu kelimedir. B'de "önemliydi" (önemli + idi) bir sıfatın ek fiil almış hâlidir → isim cümlesi. Diğerlerinde yüklem çekimli fiildir. Doğru cevap: B