Yazim Imla Kurallari — ALES Konu Anlatımı

ALES Sözel · Yazim Noktalama · konu anlatımı, formüller ve çözümlü örnekler.

Konu Anlatımı

1. Büyük Harflerin Kullanımı (Özel Adlar)

Cümle büyük harfle başlar; ayrıca özel adlar her zaman büyük harfle yazılır.

Büyük harfle başlayan başlıca özel adlar:

• Kişi adları ve soyadları: Mustafa Kemal Atatürk, Yunus Emre
• Hayvanlara verilen özel adlar: Karabaş, Tekir, Pamuk
• Ulus, din, mezhep adları: Türk, Müslüman, Hanefi
• Dil adları: Türkçe, İngilizce, Arapça
• Ülke, şehir, ilçe, kıta, deniz, dağ, göl adları: Türkiye, Ankara, Asya, Karadeniz, Erciyes, Van Gölü
• Gezegen ve yıldız adları: Mars, Jüpiter (Not: "dünya, güneş, ay" terim anlamı dışında küçük yazılır.)
• Kurum, kuruluş, kitap, gazete, dergi adları: Türk Dil Kurumu, Çalıkuşu, Hürriyet
• Gün ve ay adları (belirli bir tarih bildirdiğinde): 29 Ekim 1923 Perşembe günü

Dikkat edilecek noktalar:

• Yön adları özel ad olmadıkça küçük yazılır.
• Doğru: "Kuşlar güneye gitti." / "Doğu Anadolu Bölgesi" (bölge adı olunca büyük)
• Yanlış: "Kuşlar Güneye gitti."
• Akrabalık bildiren sözler unvan olarak kullanılırsa büyük yazılır, yalnız akrabalık anlamı taşırsa küçük yazılır.
• Doğru: "Ayşe Teyze geldi." / "Bizim teyzem geldi."
• Özel ada gelen ekler kesme işaretiyle ayrılır.
• Doğru: Ankara'da, Ahmet'in, Türkiye'nin
• Yanlış: Ankarada, Ahmetin

2. "de / da" Bağlacının ve "-de / -da" Hâl Ekinin Yazımı

Bu konu ALES'te en çok sorulan ayrımlardan biridir.

Bağlaç olan "de / da" AYRI yazılır. "dahi, bile, de" anlamı verir. Cümleden çıkarıldığında cümlenin anlamı bozulmaz.

• Doğru: "Sen de bizimle gel." (Sen + dahi)
• Doğru: "Kitabı okudum, filmi de izledim."
• Yanlış: "Sende bizimle gel."

Bulunma (hâl) eki olan "-de / -da" BİTİŞİK yazılır. "nerede, kimde, neyde" sorusuna cevap verir; sözcükten ayrılamaz.

• Doğru: "Kalem çantada." (nerede? çantada)
• Doğru: "Okulda ders var."
• Yanlış: "Kalem çanta da." (anlam bozulur)

Önemli kural: Bağlaç olan "de / da" hiçbir zaman "te / ta" biçiminde sertleşmez. Ama hâl eki sert ünsüzden sonra "-te / -ta" olur.

• Doğru: "Ahmet de geldi." (bağlaç — asla "Ahmet te" olmaz)
• Doğru: "Sınıfta sessizlik vardı." (hâl eki — sertleşti)

3. "ki" Bağlacının ve "-ki" Ekinin Yazımı

Bağlaç olan "ki" AYRI yazılır. Genellikle iki cümleyi birbirine bağlar.

• Doğru: "Duydum ki gelmişsin."
• Doğru: "O kadar yoruldum ki uyuyakaldım."
• Yanlış: "Duydumki gelmişsin."

İlgi/aitlik eki olan "-ki" BİTİŞİK yazılır. Genellikle "-deki, -daki" biçiminde veya zaman bildiren sözcüklere gelir.

• Doğru: "Masadaki kitap senin mi?" (masada + ki)
• Doğru: "Akşamki toplantı iptal oldu."
• Doğru: "Seninki çok güzelmiş." (aitlik)

Kalıplaşmış bitişik yazılanlar: belki, oysaki, mademki, halbuki, sanki, çünkü. Bunlar her zaman bitişik yazılır.

Ayırma testi: "ki"den sonra "-ler, -i, -e" gibi bir ek getirilebiliyorsa "-ki" ektir, bitişik yazılır. - "Masadakiler benim." (getirilebildi → ek → bitişik) - "Duydum ki..." → ek getirilemez → bağlaç → ayrı

4. "mi" Soru Ekinin Yazımı

Soru eki "mi / mı / mu / mü" her zaman AYRI yazılır. Kendinden önceki sözcükten ayrı, ama kendinden sonra gelen ekle bitişik yazılır.

• Doğru: "Geliyor musun?"
• Doğru: "Bu kitabı sen mi aldın?"
• Yanlış: "Geliyormusun?"
• Yanlış: "Sen mialdın?" / "Senmi aldın?"

Soru eki bazen pekiştirme veya "olunca" anlamı da katar; yine ayrı yazılır.

• Doğru: "Güzel mi güzel bir gün."
• Doğru: "Yağmur yağdı mı sokaklar göllenir."

5. Sayıların Yazımı

• Metin içinde sayılar genellikle yazıyla yazılır: "Sınava üç gün kaldı."
• Saat, tarih, para, ölçü, istatistik bildiren sayılar rakamla yazılabilir: "Saat 14.30'da", "2023 yılı", "150 lira"
• Büyük sayıların basamakları yazıyla ayrı yazılır: "üç yüz altmış beş", "iki bin yirmi üç"
• Yanlış: "üçyüzaltmışbeş"
• İstisna: Para ile ilgili belge ve senetlerde sayılar bitişik yazılır: "altmışbeş lira" (resmi belge).
• Sıra sayıları: Ya yazıyla ya da rakamla nokta/ek ile yazılır.
• Doğru: "3." veya "3'üncü" veya "üçüncü"
• Yanlış: "3.üncü"

6. Birleşik Sözcüklerin Bitişik / Ayrı Yazımı

Bitişik yazılanlar:

• Ses düşmesi veya türemesi olan birleşikler: kaynana (kayın + ana), kahvaltı (kahve + altı), cumartesi
• Anlamca kaynaşmış, bir öğesi anlamını yitirmiş birleşikler: hanımeli, aslanağzı, devetabanı, imambayıldı
• "-mak/-mek, etmek, olmak" ile kurulan ve ses olayı olanlar: sabretmek (sabır → sabr), hissetmek, kaybolmak
• Pekiştirilmiş sözcükler: kapkara, sapsarı, mosmor

Ayrı yazılanlar:

• Yardımcı eylemle kurulan ve ses olayı OLMAYAN birleşikler: not etmek, terk etmek, arz etmek, hasta olmak
• Belirtisiz isim tamlaması yapısındaki kurum/kavramlar dışındakiler: dolma kalem, ütü masası, deniz suyu

7. Kısaltmalar ve Ekler

• Kısaltmalara gelen ekler, kısaltmanın son harfinin okunuşuna göre getirilir ve kesme işaretiyle ayrılır.
• Doğru: "TBMM'nin" (Te-Be-Me-Me → "nin"), "TDK'nin", "cm'yi", "kg'dan"
• Doğru: "ALES'e", "ABD'de"
• Büyük harfle yapılan kısaltmalarda nokta kullanılmaz: TBMM, TDK, ABD.
• Küçük harfli ölçü kısaltmalarında nokta yoktur: cm, kg, m, l.

8. Düzeltme İşareti (Şapka / ^)

Düzeltme işareti iki amaçla kullanılır:

• Anlam karışmasını önlemek için (eş yazımlı sözcükler):
• "hala" (babanın kız kardeşi) — "hâlâ" (henüz)
• "adet" (sayı) — "âdet" (gelenek)
• "kar" (yağış) — "kâr" (kazanç)
• g, k, l ünsüzlerinden sonra ince okunan a, u seslerinde: kâğıt, kâtip, mekân, rüzgâr, dükkân, sükût
• Nispet (aitlik) ekini ayırmak için: "askeri okul" (asker + i) — "askerî okul" (askere ait)

9. Pekiştirme ve İkilemeler

Pekiştirme: Sıfatın anlamını güçlendirmek için ilk hece alınıp m, p, r, s seslerinden biri eklenir ve bitişik yazılır.

• Doğru: bembeyaz, masmavi, tertemiz, sımsıcak, yemyeşil
• Yanlış: bem beyaz, mas mavi

İkilemeler: İki sözcüğün yan yana gelmesiyle oluşur ve ayrı yazılır; araya virgül konmaz.

• Doğru: yavaş yavaş, ev bark, eğri büğrü, mırın kırın
• Yanlış: yavaş-yavaş, yavaşyavaş

Önemli Kurallar ve İpuçları

Aşağıdaki tablo "de / ki / mi" ayrımının özetidir:

Hızlı kontrol yöntemleri:

• "de/da"yı cümleden çıkar: anlam bozulmuyorsa bağlaçtır (ayrı), bozuluyorsa ektir (bitişik).
• "ki"den sonra bir ek getirilebiliyorsa (-ler, -i) ektir (bitişik); getirilemiyorsa bağlaçtır (ayrı).
• "mi" sorusu her durumda ayrı; bir istisnası yoktur.
• Bağlaç "de/da" asla te/ta olmaz; hâl eki sert ünsüzden sonra te/ta olabilir.

Çözümlü Örnekler

Örnek 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır? A) Sen de bizimle gelir misin? B) Bu soruyu sende çözemedin. C) Çantamda kitabım yok. D) Akşam erken yattım.

Çözüm: B seçeneğinde "de" bağlaç olup "sen de çözemedin" anlamındadır, ayrı yazılmalıydı. "Sende" yanlıştır. Doğru cevap: B

Örnek 2: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır? A) Duydum ki yakında evlenecekmiş. B) Masadaki vazoyu kim kırdı? C) Öyle yoruldumki ayakta duramıyorum. D) Seninki benimkinden güzel.

Çözüm: C seçeneğinde "ki" bağlaçtır ("yoruldum ki" → iki cümleyi bağlar), ayrı yazılmalıydı. "Yoruldumki" yanlıştır. Doğru cevap: C

Örnek 3: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır? A) Bu filmi izledin mi? B) Geliyor musun bizimle? C) Beni hiç sevmedin mi? D) Sen bu kitabı okudunmu?

Çözüm: D seçeneğinde soru eki "mu" sözcüğe bitişik yazılmış; "okudun mu" biçiminde ayrı olmalıydı. Doğru cevap: D

Örnek 4: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır? A) Ankara'da hava çok soğuk. B) Atatürk'ün ilkelerini öğrendik. C) Türkçeyi çok iyi konuşuyor. D) İzmirde deniz çok güzeldi.

Çözüm: D seçeneğinde özel ada gelen hâl eki kesme işaretiyle ayrılmalıydı: "İzmir'de". "İzmirde" yanlıştır. Doğru cevap: D

Örnek 5: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır? A) Sınava sadece üç gün kaldı. B) Toplantı saat 14.30'da başlayacak. C) Bu yıl üçyüz öğrenci mezun oldu. D) İki bin yirmi üç yılında doğdu.

Çözüm: C seçeneğinde sayı yazıyla yazılırken basamaklar ayrı olmalıydı: "üç yüz". "Üçyüz" yanlıştır. Doğru cevap: C

Örnek 6: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır? A) Rüzgâr akşama doğru hızlandı. B) Hâlâ ondan haber bekliyorum. C) Kağıtları masaya bıraktım. D) Mekân çok ferah görünüyordu.

Çözüm: C seçeneğinde "kâğıt" sözcüğü düzeltme işareti (^) ile yazılmalıydı; "k" sesinden sonra ince okunan "a" vardır. "Kağıt" eksik yazılmıştır. Doğru cevap: C

Örnek 7: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır? A) Duvarları bembeyaz boyadılar. B) Deniz mas mavi görünüyordu. C) Odası tertemiz olmuş. D) Yapraklar yemyeşil.

Çözüm: B seçeneğinde pekiştirme sözcüğü bitişik yazılmalıydı: "masmavi". "Mas mavi" yanlıştır. Doğru cevap: B

Örnek 8: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir yazım yanlışı vardır? A) TBMM'nin açılış yıl dönümü kutlandı. B) Bu konuyu not ettim. C) Onu hemen farkettim. D) Sınava iyi hazırlandığını sanıyorum.

Çözüm: C seçeneğinde "fark etmek" ses olayı olmadığı için ayrı yazılmalıydı: "fark ettim". "Farkettim" yanlıştır. Doğru cevap: C

Örnek 9: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yazım yanlışı vardır? A) Yavaş yavaş yürüdük. B) Akşamki maçı izledin mi? C) Çocuklar oyun oynuyordu. D) Olayı yavaş-yavaş anlattı.

Çözüm: D seçeneğinde ikileme arasına çizgi konmuş; ikilemeler ayrı yazılır, araya işaret konmaz: "yavaş yavaş". Doğru cevap: D