Noktalama Isaretleri — ALES Konu Anlatımı

ALES Sözel · Yazim Noktalama · konu anlatımı, formüller ve çözümlü örnekler.

Konu Anlatımı

1. Nokta ( . )

Cümlenin bittiğini gösteren temel işarettir. Başlıca kullanım yerleri:

• Tamamlanmış cümlelerin sonunda kullanılır.
• Yarın sabah erkenden yola çıkacağız.
• Kısaltmaların sonunda kullanılır.
• Prof. Dr. Ayşe Yılmaz / vb. / Cad. / Sok. / T.C.
• Sayılardan sonra sıra bildirmek için kullanılır (rakamdan sonra nokta, "-ıncı" anlamı verir).
• 5. sınıf, 3. kat, II. Mahmut
• Tarihlerin yazımında gün, ay ve yılı ayırmak için kullanılır.
• 29.10.1923 / 28.06.2026
• Saat ve dakika gösteriminde kullanılır.
• Tören saat 09.30'da başlayacak.
• Büyük sayılarda basamakları ayırmak için kullanılır.
• 1.250.000 TL

Dikkat: "5. cadde" yazılışında nokta "beşinci" anlamı verir; nokta olmadan "5 cadde" sadece sayıyı belirtir.

2. Virgül ( , )

En sık kullanılan ve en çok yanlış yapılan işarettir. Cümle içinde duraklama yerlerini ve öğeleri ayırır.

• Sıralı sözcükleri, öğeleri ve kelime gruplarını ayırır.
• Defter, kalem, silgi ve cetvel aldım.
• Sıralı cümleleri birbirinden ayırır.
• Kapıyı açtı, içeri girdi, ışığı yaktı.
• Cümlede özne olarak kullanılan sözcükten sonra, özneyi vurgulamak veya başka öğeyle karışmasını önlemek için kullanılır.
• Ahmet, kardeşini okuldan aldı. (Burada "Ahmet" öznedir; virgülsüz "Ahmet kardeşini" olabilir.)
• Hitap (seslenme) sözlerinden sonra kullanılır.
• Sayın yolcular, lütfen koltuklarınıza geçiniz.
• Ara sözleri ve ara cümleleri ayırmak için (iki virgül arasında) kullanılır.
• Bu kitabı, en sevdiğim romanı, sana hediye ediyorum.
• Bağlaçlardan (ama, fakat, çünkü, ancak vb.) önce duraklama gerektiğinde kullanılır.
• Çok yoruldum, ama yine de işi bitirdim.
• "Evet, hayır, peki, tabii" gibi onay/ret sözlerinden sonra kullanılır.
• Evet, seninle gelebilirim.
• Tırnak içinde olmayan aktarma (alıntı) cümlelerinden sonra kullanılır.
• Yarın erken geleceğim, dedi.

Önemli: "ve, veya, ile" bağlaçlarından önce virgül konmaz: Annem ve babam geldi. (doğru)

3. Noktalı Virgül ( ; )

Virgülden daha güçlü, noktadan daha zayıf bir ayırma işaretidir.

• Cümle içinde virgüllerle ayrılmış öğeleri gruplara ayırır.
• Sınıfta üç kız: Ayşe, Fatma, Zeynep; iki erkek: Ali, Veli vardı.
• Anlamca bağlı, ayrı yargılı cümleleri ayırır.
• Erken kalktım; ama yine de otobüsü kaçırdım.
• "Çünkü, ancak, yalnız, fakat, ne var ki" gibi bağlaçlardan önce (sıralı cümlelerde) kullanılabilir.
• Sınava çok çalıştı; çünkü başarılı olmak istiyordu.

4. İki Nokta ( : )

• Açıklama, örnek veya sıralama yapılacağı zaman, kendisinden sonra açıklama gelecekse kullanılır.
• Çantamda şunlar vardı: kitap, defter ve kalem.
• Karşılıklı konuşmalarda (diyaloglarda) konuşan kişinin sözünden önce kullanılır.
• Öğretmen sordu: "Ödevini yaptın mı?"
• Bir söze açıklama getirildiğinde kullanılır.
• Bir gerçeği unutma: Çalışmadan başarı gelmez.

Dikkat: İki noktadan sonra cümle geliyorsa büyük harfle, örnek/öğe sıralaması geliyorsa küçük harfle başlanır.

5. Üç Nokta ( ... )

• Anlatımın sürdüğünü, sözün bitmediğini gösterir.
• Yolda giderken bir baktım ki...
• Sıralamanın devam ettiğini belirtir.
• Elma, armut, kiraz, üzüm...
• Alıntılarda atlanan bölümleri göstermek için kullanılır.
• "Ne mutlu Türk'üm diyene..."
• Kaba sayıldığı için veya söylenmek istenmeyen sözlerin yerine kullanılır.
• O kadar sinirlendim ki ona...

6. Soru İşareti ( ? )

• Soru bildiren cümlelerin sonunda kullanılır.
• Bu akşam sinemaya gidecek miyiz?
• Soru anlamı taşıyan ama "mı/mi" almayan cümlelerde kullanılır.
• Nereye gidiyorsun?
• Bilinmeyen, kesin olmayan bilgileri belirtmek için parantez içinde kullanılır.
• Yunus Emre (1240?-1320?) önemli bir şairdir.

Dikkat: "Yarın gelip gelmeyeceğini bilmiyorum." cümlesi soru sözcüğü ("ne, kim, nasıl") içerse de soru anlamı taşımıyorsa sonuna soru işareti konmaz.

7. Ünlem ( ! )

• Sevinç, korku, şaşkınlık, acı gibi duyguları anlatan cümlelerin sonunda kullanılır.
• Ne kadar güzel bir manzara!
• Seslenme, hitap ve uyarı sözlerinden sonra kullanılır.
• Eyvah! Anahtarımı kaybettim.
• Dikkat! Zemin kaygan.
• Alay, kinaye veya küçümseme anlatan sözlerden sonra parantez içinde kullanılır.
• Çok çalışkan (!) biri olduğunu söylüyor.

8. Kesme İşareti ( ' )

ALES'te en çok sorulan noktalama işaretlerinden biridir. Temel görevi özel adlara gelen çekim eklerini ayırmaktır.

• Özel adlara gelen çekim eklerini ayırır.
• Ankara'da, Atatürk'ün, Türkiye'nin, Ahmet'e, Ayşe'yi
• Kısaltmalara gelen ekleri ayırır.
• TBMM'nin, ABD'den, TL'yi
• Sayılara ve rakamlara gelen ekleri ayırır.
• 1923'te, 5'inci, 2026'da, 100'ü
• Harflere gelen ekleri ayırır.
• b'nin, c'yi

Kesme işaretinin KONMADIĞI durumlar (çok önemli!):

• Özel ada gelen yapım eki ve ondan sonraki çekim ekleri ayrılmaz.
• Türkçeyi (Türk + çe + yi), Ankaralı, Aydınlı, Kayserili
• Kurum, kuruluş, kurul ve iş yeri adlarına gelen ekler ayrılmaz.
• Türkiye Büyük Millet Meclisine, Çankaya Köşküne, Devlet Tiyatrolarında
• Akım, çağ ve dönem adlarına gelen ekler ayrılmaz.
• Cumhuriyet Dönemini, Eski Çağda
• Belli bir kanun, tüzük vb. anlatmadığında küçük harfle başlayan ekler ayrılmaz.

Püf noktası: Özel ada eklenen ekin çekim eki mi yoksa yapım eki mi olduğuna bak. Çekim ekiyse kesme ile ayrılır (İstanbul'da), yapım eki varsa ayrılmaz (İstanbullu).

9. Tırnak İşareti ( " " )

• Başkasından alınan (aktarılan) sözleri belirtmek için kullanılır.
• Atatürk, "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." demiştir.
• Cümle içinde özellikle belirtilmek istenen sözleri vurgular.
• Bu yazıda "özgürlük" kavramı işleniyor.
• Kitap, dergi, gazete adlarını belirtmek için kullanılabilir (italik yerine).
• "Çalıkuşu" romanını çok beğendim.

Dikkat: Tek tırnak ( ' ' ) ise tırnak içinde tırnak gerektiğinde kullanılır: Öğretmen, "Sınavda 'dürüstlük' önemlidir." dedi.

10. Parantez (Ayraç) ( ( ) )

• Cümlenin yapısıyla doğrudan ilgili olmayan açıklamaları belirtir.
• Necip Fazıl Kısakürek (1904-1983) önemli bir şairdir.
• Bir sözün eş anlamlısını veya açıklamasını verir.
• Bu durum (yani sonuç) hepimizi etkiledi.
• Tiyatro metinlerinde hareketleri belirtir.
• Hasan — (Ayağa kalkar.) Ben gidiyorum.

11. Kısa Çizgi ( - )

• Satır sonuna sığmayan sözcükleri bölmek için kullanılır.
• Sözcükleri kök ve eklerine ayırmak için dil bilgisinde kullanılır.
• gör-mek, sev-gi-li
• İki sözcük arasında "-den ...-e kadar" ilişkisi kurar (arası anlamı).
• 2020-2026 yılları arası, Ankara-İstanbul yolu
• Cümle içinde matematiksel "eksi" anlamında kullanılır.

12. Uzun Çizgi ( — )

• Diyaloglarda (konuşma çizgisi) her konuşmanın başında kullanılır.
• — Nereye gidiyorsun?
• — Eve gidiyorum.
• Ara söz/açıklamaları belirtmek için parantez yerine kullanılabilir.
• Bu konu — herkesin bildiği gibi — çok önemlidir.

Önemli Kurallar ve İpuçları

1. Virgül ile noktalı virgül farkı: Virgül öğeleri ayırır; noktalı virgül virgülle ayrılmış öğeleri gruplar ve anlamca bağlı yargıları birleştirir.
2. "ve, veya, ile" bağlaçlarından önce virgül konmaz. Bu, ALES'te sık sorulan bir tuzaktır.
3. Kesme işareti yalnızca çekim eklerini ayırır. Özel ada gelen yapım ekleri (-li, -lı, -ce, -lik) kesme ile ayrılmaz: Ankaralı, Türkçe.
4. Kurum/kuruluş adlarına gelen ekler kesme ile ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna (yanlış: Kurumu'na).
5. Soru sözcüğü her zaman soru işareti gerektirmez. Anlam soru anlamı taşımıyorsa nokta kullanılır: Ne yapacağımı bilmiyorum.
6. İki noktadan sonra cümle gelirse büyük harf, örnek/öğe gelirse küçük harf kullanılır.
7. Noktalamanın anlama etkisi: Aynı sözcükler farklı noktalamayla farklı anlamlar verir. - İhtiyar, adama baktı. (İhtiyar olan: özne / İhtiyar adama bakar.) - İhtiyar adama baktı. (İhtiyar olan: adam)

Çözümlü Örnekler

Örnek 1: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır? A) Ankara'da üç gün kaldık. B) Atatürk'ün ilkelerini benimsedik. C) Türkçe'yi çok iyi konuşuyor. D) 1923'te Cumhuriyet ilan edildi. E) TBMM'nin kararı açıklandı.

Çözüm: "Türkçe" sözcüğündeki "-çe" bir yapım ekidir, kesme ile ayrılmaz. Doğrusu "Türkçeyi"dir. Diğer seçeneklerde özel adlara gelen çekim ekleri doğru biçimde ayrılmıştır. Doğru cevap: C

Örnek 2: "Defteri kalemi silgiyi çantasına koydu." cümlesindeki noktalama eksikliği nasıl giderilmelidir?

Çözüm: Sıralı (eş görevli) sözcükler arasına virgül konmalıdır. Doğru biçim: Defteri, kalemi, silgiyi çantasına koydu. Son iki öğe arasında "ve" yoksa virgül kullanılır. Doğru cevap: Sıralı öğeler arasına virgül konmalıdır.

Örnek 3: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül yanlış kullanılmıştır? A) Ali, Veli ve Ayşe geldi. B) Kitabı aldım, ve okudum. C) Yorgundu, ama çalışmaya devam etti. D) Evet, seninle gelebilirim. E) Sayın izleyiciler, hoş geldiniz.

Çözüm: "ve" bağlacından önce virgül konmaz. B seçeneğindeki "aldım, ve" yanlıştır; doğrusu "aldım ve okudum"dur. Doğru cevap: B

Örnek 4: "Bu durum ( ) yani sonucu hepimizi etkiledi." Boşluğa hangi noktalama işareti gelmelidir?

Çözüm: "yani sonucu" ifadesi bir açıklama/ara söz olduğundan parantez ( ) kullanılır: Bu durum (yani sonuç) hepimizi etkiledi. Alternatif olarak iki virgül de kullanılabilir. Doğru cevap: Parantez (ayraç)

Örnek 5: Aşağıdaki cümlelerin hangisinde soru işareti gereksiz kullanılmıştır? A) Yarın okula gelecek misin? B) Nereye gidiyorsun? C) Sınavın ne zaman olduğunu bilmiyorum? D) Bu kitabı kim yazdı? E) Kaçta buluşalım?

Çözüm: C seçeneğinde cümle soru anlamı taşımaz; "ne zaman" sözcüğü olsa da yargı bir bilgi vermektir. Sonuna nokta gelmelidir: ...bilmiyorum. Doğru cevap: C

Örnek 6: "Erken kalktım ama yine de otobüsü kaçırdım çünkü trafik çok yoğundu." cümlesinde anlamca bağlı ayrı yargıları daha güçlü ayırmak için hangi işaret kullanılabilir?

Çözüm: Anlamca bağlı, ayrı yargılı cümleleri ayırmak ve "çünkü" bağlacından önce duraklamayı belirtmek için noktalı virgül kullanılabilir: Erken kalktım ama yine de otobüsü kaçırdım; çünkü trafik çok yoğundu. Doğru cevap: Noktalı virgül ( ; )

Örnek 7: Aşağıdaki cümlede iki noktanın görevi nedir? "Çantamda şunlar vardı: kitap, defter ve kalem."

Çözüm: İki nokta, kendisinden sonra örnekleme/sıralama geleceğini gösterir. Açıklama veya örnek getirileceğinde kullanılır. Sonrasında öğe sıralaması geldiği için küçük harfle devam edilmiştir. Doğru cevap: Açıklama/örnek sıralamasını başlatmak (örnekleme görevi).

Örnek 8: "İhtiyar adama baktı." cümlesine virgül eklenirse anlam nasıl değişir?

Çözüm: Virgülsüz hâlde "ihtiyar" sözcüğü "adam"ı niteleyen sıfattır (bakan kişi belirsiz). Özneden sonra virgül konulursa: İhtiyar, adama baktı. Bu durumda "ihtiyar" özne olur ve bakan kişinin ihtiyar olduğu anlaşılır. Bu örnek noktalamanın anlamı değiştirmesine iyi bir örnektir. Doğru cevap: Virgül "ihtiyar"ı özne yapar ve anlamı değiştirir.

Örnek 9: Aşağıdakilerin hangisinde kesme işareti kullanılması gerekirken kullanılmamıştır? A) Türk Dil Kurumu yeni sözlük yayımladı. B) Ali okula gitti. C) Izmirde hava çok sıcaktı. D) Çocuk parka koştu. E) Annem yemek pişirdi.

Çözüm: C seçeneğinde "İzmir" özel adına gelen "-de" bulunma eki çekim ekidir ve kesme ile ayrılmalıdır: İzmir'de. (A seçeneğinde "Türk Dil Kurumu" kurum adı olup ek almadığından doğrudur.) Doğru cevap: C

Örnek 10: "Atatürk Hayatta en hakiki mürşit ilimdir demiştir." cümlesinde hangi noktalama işaretleri eksiktir?

Çözüm: Aktarılan söz tırnak içine alınmalı, aktarımdan önce virgül konmalıdır: Atatürk, "Hayatta en hakiki mürşit ilimdir." demiştir. Doğru cevap: Virgül ve tırnak işareti eksiktir.